Ik ben Lotte en ik schrijf hier over alles wat ik tegenkom in mijn werk als podcastmaker. Waar ik mee worstel, wat me inspireert, soms persoonlijker, soms meer over het vak. Leuk dat je meeleest!

Abonneer nu

Naast zelf maken geef ik ook af en toe workshops (zoals vorige week nog bij de Oorzaken Podcast Academy) en begeleid ik andere (beginnende) makers een-op-een. Erg leuk, want dat levert steeds heel andere gesprekken op. Eigenlijk is er weinig algemeens te zeggen over de makers met wie ik de afgelopen jaren heb gewerkt. Toch is er iets dat ik, ondanks al die verschillen, af en toe weer zie terugkomen: Sommige makers vinden het onprettig om geconfronteerd te worden met de opvattingen van de mensen die ze voor hun microfoon krijgen.

Onveilig

Een aantal jaar geleden vertelde ik in een workshop een anekdote uit mijn eigen praktijk, over een geïnterviewde die nogal politiek incorrecte dingen zei, buiten het onderwerp van ons interview om. Die uitspraken zouden mijn edit niet halen omdat ze niks bijdroegen aan het verhaal, maar ik moest me er als maker wel toe verhouden. Een aantal deelnemers reageerde zeer verbolgen. Zij vonden dat deze geïnterviewde ‘af’ was en dat ik hem geen podium had mogen geven.

Het zette me aan het denken. Ik vind het ook niet prettig als mijn gesprekspartner een onverdraagzame hork blijkt te zijn. Als dat gebeurt, bijvoorbeeld als ik op een feestje sta, dan ga ik snel even ‘naar de wc’. Als ik in een goede bui ben, begin ik een discussie of stel ik een vraag, maar meestal heb ik in mijn vrije tijd geen zin om geduldig te deep canvassen.

Maar als ik aan het werk ben, ervaar ik dat anders. Dan slik ik even en probeer ik zo goed mogelijk langs het moeilijke onderwerp te manoeuvreren, omdat ik benieuwd ben wat er achter ligt. Een safe space is een prettige plek om te vertoeven. Maar als je met je microfoon de wereld in stapt, wil je vooral een goed verhaal maken. Daarvoor heb je nieuwsgierigheid en empathie nodig, en het strenge vasthouden aan je eigen gelijk staat dat in de weg. Zoals Adriaan van Dis het zegt: de wereld is geen safe space, maar zit ingewikkeld in elkaar. Dus confronteer je met het ongemak.

Ik ga me nu op glad ijs begeven, want als ik niet oppas klink ik als een boomer die zich beklaagt over die snowflakes van Gen Z. Dus meteen maar de eerste disclaimer: volgens mij zijn die morele grenswachters waar ik op doel niet terug te brengen tot één generatie. Ik ken genoeg rekkelijke Gen Z-ers, en ik ken mensen van alle generaties die direct en scherp oordelen over de ander die het niet begrepen heeft. En laten we niet vergeten dat niks zo snowflake is als een boomer die vindt dat ie niks meer mag zeggen. Met leeftijd heeft het dus weinig te maken.

Dan maar meteen de tweede disclaimer: Ook ik herken de neiging om mensen direct af te wijzen als ze opmerkingen maken die niet inclusief, gevoelig of woke genoeg zijn. In mijn hoofd gaat dan een rood vlaggetje wapperen: ‘Af!’. Als dat op basis van echt kwaadaardige denkbeelden is: okee. Maar vaker gaat het om kleinere dingen, zoals mensen die (nog) niet de juiste politiek correcte termen gebruiken. Subtielere dingen die je, afhankelijk van hoe streng je bent, ‘microagressies’ of ‘goed bedoeld’ kunt noemen. Dingen waarvan ik denk: Het is 2026, hier zijn we inmiddels toch wel voorbij met z’n allen? Eigenlijk ben ik op dat moment dat die rode vlag in mijn hoofd verschijnt, uit de verbinding met de ander. Uit de nieuwsgierigheid en empathie. En daar zit precies de valkuil, zeker als ik iemand aan het interviewen ben.

De schuld van de bubbel

Ik geef de schuld aan de bubbel waar ik en veel andere collega-makers in zitten. Een bubbel van linkse, academische en (in theorie) sociaal betrokken mensen die werken in de journalistiek, kunst, cultuur of wetenschap. Het zit in de media die ik consumeer en de stemmen die ik volg. We zijn het onderling allemaal eens en vinden dat de rest van Nederland inmiddels genoeg kansen heeft gehad om zichzelf te informeren en aan de goede kant te gaan staan. Wie het nu nog niet snapt, die wil het niet snappen, is de gedachte. Maar de realiteit is dat de meeste mensen die je op straat ontmoet nog nooit hebben gehoord van al die codes. Zij weten niet wat victimblaming is, wat ‘cis’ betekent of dat je geen ‘derde wereld’ meer zegt. Of ze hebben er wel van gehoord maar het staat te ver van ze af; ze zijn bezig met andere dingen. En die mensen zijn niet de vijand. Was het leven maar zo overzichtelijk.

Net zoals het buiten de bubbel niet écht onveilig is, is het binnen de bubbel ook niet echt veilig: Een omgeving waarin iedereen dezelfde codes en termen kent, waar je in een lijst met regeltjes kunt opzoeken wie er goed of fout is, biedt vooral schijnveiligheid. Iemand die volgens de regels mee kan praten, kan in de praktijk alsnog zeer toxic zijn. Maar dat valt minder op, omdat iedereen in de bubbel zich druk maakt over de buitenstaanders en hun verondersteld problematische gedrag.

Bovendien: De boodschap ‘deze persoon is problematisch’ landt vooral goed bij de eigen bubbelgenoten. De persoon in kwestie bereik je er niet mee. En als die de kritiek al hoort, kan die er niks mee. Geen nieuwe inzichten, geen verbinding, geen breder perspectief.

Dus tenzij je een podcast wil maken voor je eigen parochie, zul je de echte wereld in moeten. Dat levert trouwens niet alleen goede audioverhalen op, maar het verrijkt ook je eigen leven: Je komt nog eens iets verrassends tegen. Ik vind dat schrijver Malou Holshuizen het mooi zegt in dit pleidooi om zelfzorg niet tussen jou en het onverwachte in te laten staan.

De microfoon als middel

Dit is misschien wel het privilege van de audiomaker. We hebben een professionele aanleiding om ons eigen gelijk te parkeren en ons wereldbeeld op te rekken. Daarvoor hoef je jezelf niet te verloochenen; je eigen perspectief mag (en zal onvermijdelijk) ook blijven bestaan. Er komt alleen ruimte bij voor andere perspectieven. Kunstenaar Tina Farifteh deed dit onlangs op een prachtige manier in haar docuserie Tina in Sexbierum. Kijktip!

Voor mij helpt de microfoon om in een andere modus van luisteren te komen. Ik heb tenslotte een doel: een goed verhaal maken. Daarvoor moet ik het vertrouwen winnen van mijn geïnterviewden, hun perspectief leren kennen en echt dichtbij komen. En daarvoor moet ik weer loslaten wat ik allemaal ‘weet’ en de oordelen die automatisch bij me opkomen, ook al zijn ze misschien terecht, even parkeren. Zo kom ik eerder bij het echt interessante verhaal, voorbij het punt waarop ik als privépersoon zou zijn afgehaakt. En natuurlijk bepaal ik als maker wat er in mijn montage belandt en wat niet. Onverdraagzaam gezwets knip ik er altijd uit.

Volgens mij is het de taak van de maker om juist een safe space te creëren voor de geïnterviewde. Je verhaal wordt beter als die voelt dat die hardop mag nadenken, niet zal worden afgerekend op een verkeerd woord, en dat die een kijkje in z’n hoofd durft te geven. Misschien blijkt het verhaal wel genuanceerder dan gedacht. Geen mens is alleen maar idealistisch of onverdraagzaam, alleen maar rechtvaardig of intolerant.

Echte veiligheid

Het privilege van de maker die de eigen overtuigingen opzij zet voor een goed verhaal, geldt natuurlijk niet voor iedereen in dezelfde mate. Sommige geïnterviewden zijn écht onveilig, en jammer genoeg staat dat niet op hun voorhoofd geschreven. Makers van kleur en queer makers bijvoorbeeld zullen voorzichtiger moeten afwegen waar ze zichzelf aan blootstellen. Helemaal als je bij iemand thuis komt, of gevoelige vragen stelt. Degene die de microfoon vasthoudt, heeft tegelijk een machtige én een kwetsbare positie, en daarin kan de balans nogal verschillen.

Dat zijn de echte gevaren. Maar verder is het buiten de safe space vooral verrassend en verrijkend. En als je je nieuwsgierigheids-knop maximaal opendraait en de ander het voordeel van de twijfel geeft, levert je dat verhalen op die je niet had willen missen.

Podcastmakers, -luisteraars en -docenten: wat is jullie visie op dit onderwerp? Zie jij het eigen gelijk ook als obstakel om tot goede non-fictie verhalen te komen of kijk je er heel anders tegenaan? Ik ben benieuwd en hoor graag!

Waar ik volgende maand over ga schrijven weet ik nog niet, maar als je mijn post in je mail wilt krijgen, abonneer je dan hier!

Abonneer nu

Ik ben Lotte en ik schrijf hier over alles wat ik tegenkom in mijn werk als podcastmaker. Waar ik mee worstel, wat me inspireert, soms persoonlijker, soms meer over het vak. Leuk dat je meeleest!

Abonneer nu

In mijn vorige post schreef ik over de zoektocht als vorm voor verhalende podcasts. Niks ten nadele van dit soort mysterie-series, maar het is intussen een beetje monocultuur geworden in mijn podcastapp. Dus bij deze een pleidooi voor de ouderwetse (inmiddels bijna weer vernieuwende) one-off. Ik geef je er meteen wat luistertips bij én ik sprak met Siona Houthuys van audiocollectief Schik (Bob, El Tarangu) over waarom Schik nu graag losse verhalen maakt, nadat ze juist zo succesvol zijn geweest met precies die zesdelige mysterie-vorm.

Gewone mensen in losse verhalen

Ik hoorde laatst weer eens iemand zeggen dat de kloof tussen ‘de gewone mens’1 en de media zo groot is. Volgens mij is daar wel wat op af te dingen, maar ik herken het sentiment. Als podcastmakers kunnen we heel dichtbij mensen en hun intiemste verhalen komen. Zonder dat de luisteraar op basis van visuele informatie direct een oordeel velt. Met audio kun je veel meer empathie en verbinding teweeg brengen dan met beeld, is mijn overtuiging. En dus: als de ‘gewone mens’ zichzelf dan niet terugziet in de media, als de polarisatie dan werkelijk zo groot is, dan zouden we daar toch met sterke non-fictie audioverhalen veel in kunnen betekenen.

Maar ja, dan moet je die verhalen als maker wel ergens kwijt kunnen. Bij de NPO en andere uitgevers is er vooral vraag naar series met een doorlopend verhaal. Om begrijpelijke redenen. Maar het bijeffect is dat er veel verhalen moeten afvallen. Verhalen die het wél waard zijn om gehoord te worden maar die nu eenmaal geen zesdelige serie kunnen dragen. Willen we luisteraars alleen cold cases of familieraadsels voorschotelen? Of daarnaast af en toe ook een kijkje in de ziel geven van iemand die jouw buurman had kunnen zijn? Iemand met een verhaal zonder spectaculaire twists, maar die je toch diep kan raken of aan het denken zet.

Korte verhalen voor verbinding

Een paar jaar geleden zette ik mijn gemis van losse verhalen eindelijk om in actie. Ik ging de podcast Via Via maken, na jarenlang manieren te hebben gezocht om dit project te realiseren (want vind maar eens een uitgever voor een serie met allemaal losse, korte verhalen. Erg moeilijk.)

Met Via Via wilde ik een ruimte voor mezelf creëren om verhalen van drie tot acht minuten te maken in een format waar ik vrolijk van word. Verhalen waarin toeval een rol kan spelen, waarvoor ik mijn neus achterna kan gaan door mijn eigen stad. Daar vind ik verrassende verhalen met kleine spanningsboogjes, onverwachte inzichten of een inkijkje in een andere wereld die al die tijd vlak naast de mijne lag. Verhalen die, als je ze zou willen uitsmeren, veel te dun zouden worden. In de vorm van een los kort verhaal blijven ze precies op de juiste ‘dikte’:
Een Italiaanse familie die samen een papierfabriek runt waar sinds de jaren ‘50 niks veranderd is (aflevering 3). Een vrouw die in de schulden belandde maar die bij de weggeefwinkel nieuwe vriendschappen sloot (aflevering 6). Een uitzinnig versierde woonkamer en dito balkon, waar een zwaar depressieve vrouw blijkt te wonen die op haar goede momenten de woning te lijf gaat met stickers en glimmetjes. (Dit verhaal ligt op de plank voor seizoen 2).
Ik merk dat de korte vorm zich goed leent voor verhalen van mensen die we anders niet vaak horen in de media, behalve misschien in oppervlakkige straatinterviews bij het nieuws op tv.

Ga je een meerdelige serie maken, dan moet je verhaal meerdere lagen bevatten en je hoofdpersoon moet goed kunnen reflecteren en bereid zijn om zich meerdere keren uitvoerig te laten interviewen. Voor Via Via interviewde ik ook mensen voor wie één enkele afspraak al een uitdaging was. Kortom: als maker kun je hele andere dingen doen met een one-off. Dat weten Siona Houthuys, Nele Eeckhout en Mirke Kist van Audiocollectief Schik ook.

Audiocollectief Schik gaat voor losse verhalen

Nad hun waanzinnig succesvolle series waarin één verhaal werd verteld over zes afleveringen, sloeg Schik in 2023 een nieuwe weg in met de podcast De Erfenis. In deze serie hoor je losse verhalen die allemaal draaien rond een erfenis, in de brede zin van het woord. Mocht je hem nog niet beluisterd hebben, ga dat dan zeker doen. Mijn persoonlijke favoriet is het verhaal van Iris, die na de dood van haar moeder ontdekt dat zij, vlak voor ze ziek werd, op het punt stond het gezin te verlaten. En dan volgt de ontrafeling van een prachtig verhaal.

Siona vertelt me dat het idee voor een serie losse verhalen voortkwam uit een praktisch punt: “Wij kwamen zo vaak in ons leven prachtige verhalen tegen die niet geschikt waren voor een lange serie, omdat er geen mysterie in het verhaal zat.” aldus Siona. “En dan zeiden we tegen elkaar: Wat jammer, we kunnen niks met dit verhaal. Maar hoe langer we daar over nadachten hoe meer we beseften hoe ongelooflijk beknottend dat is. Kunnen we werkelijk alleen verhalen vertellen die over een mysterie gaan? Dat zou toch wel heel jammer zijn. En toen keken we naar onze Amerikaanse voorbeelden: This American Life, Invisibilia, Heavyweight, Strangers. Die series bestaat juist uit losse verhalen.”

Er was nog een reden om het over een andere boeg te gooien. Siona: “We hadden Bob gemaakt en twee jaar later El Tarangu. We vonden het artistiek gezien niet meer interessant om opnieuw een mysterie-verhaal te vertellen. We merkten dat we als makers in herhaling vielen: Hoorden onszelf dezelfde trucjes uithalen. We werpen verschillende hypotheses op, die worden dan weer ontkracht. De plaat blijft hangen.”

Meer van hetzelfde

“Waar komt die voorkeur voor zesdelige series toch vandaan?” vroeg ze zich af. Het is inderdaad opvallend dat zes afleveringen een soort natuurwet lijkt. Terwijl het dat natuurlijk niet is. De luisteraar de schuld geven is te makkelijk, vindt Siona: “Natuurlijk is de luisteraar geneigd om aan te klikken wat vertrouwd is. Maar als je nooit iets anders krijgt voorgezet kun je ook niks nieuws ontdekken. Wat mij vooral verbaast is dat ook de fondsen die met geld van de overheid werken steeds meer van hetzelfde willen. Terwijl zij juist in vernieuwing moeten investeren.” Het keurslijf komt dus vooral bij uitgevers, omroepen en fondsen vandaan. Siona: “Misschien komt het doordat we in een soort Netflix-bad leven en verslaafd zijn aan cliffhangers. Maar er bestaan toch ook hele sterke films van 1,5 uur? Waarom dan niet een los audioverhaal?”

De luisteraar bleek uiteindelijk toch niet zo cliffhanger-verslaafd als de gemiddelde uitgever denkt, want De Erfenis werd ontzettend goed beluisterd. Je zou denken dat dit uitgevers op een idee moet brengen; een besef dat het ook anders kan. Maar dat valt nog tegen. Voor het tweede seizoen van De Erfenis zoekt Schik nu een partner om de podcast voor hen uit te geven. “Het eerste seizoen brachten we onafhankelijk uit, maar tegelijk maker en uitgever zijn is gewoon te veel werk voor ons”, zegt Siona. “Maar die zoektocht naar een partner duurt al bijna twee jaar.” Voor veel uitgevers, waaronder de NPO, ligt het probleem in de opzet van losse verhalen. Siona: “Zij blijven steeds verwijzen naar de populaire series die we al kennen. Dat is wat ze opnieuw willen. Dit patroon doorbreken was een missie van ons, bij het maken van de Erfenis. We willen laten zien dat een serie losse verhalen wél de moeite waard is.”

Vernieuwend of ouderwets

Siona, Nele en Mirke willen niet stil staan maar vernieuwen. Dat losse verhalen in dit podcastlandschap als vernieuwend gelden is eigenlijk best opvallend. Ooit begon het daar toch allemaal mee, lang voordat meerdelige hitseries als Serial en S-Town verschenen en het grote publiek aan de podcast kregen. This American Life (met elke aflevering meerdere korte verhalen rond één thema) bestaat al sinds 1995. Vooruit, als radioprogramma. Later ook als podcast.
In Nederland verscheen in 2010 de serie Plots: het Nederlandse kleine zusje van TAL. Met dit programma begon mijn liefde voor podcasts. Ik hoorde in Plots verhalen die ik nooit had willen missen. Zoals het pijnlijke verhaal dat Jennifer Pettersson maakte over een dakloze kunstenaar die door zijn collega’s uit hun bezemkast werd gezet. Of het magische verhaal dat Prosper de Roos maakte over een man die elke nacht droomt over dezelfde rivier, en later ontdekt dat deze plek echt bestaat. Of het indringende verhaal dat Eefje Blankevoort en Laura Stek maakten over een 85-jarige vrouw die elke dag oefent voor haar zelfgekozen levenseinde. Een paar hoogtepunten, maar ga vooral de hele serie (her)beluisteren. Sommige verhalen zijn inmiddels een beetje gedateerd maar het is een serie vol met pareltjes. En vraag je tijdens het luisteren voor de grap eens af of zo’n verhaal ook een serie had kunnen zijn?

Toen ik korte tijd als redacteur werkte bij een archiefprogramma, kwam ik erachter dat er vroeger nog veel meer losse verhalen op de radio werden uitgezonden, in allerlei programma’s die daar structureel ruimte voor hadden. Allemaal voor mijn tijd. Denk aan Studio Idzerda, Het Gebouw, Z.I., er waren zelfs radiodocumentaires op Radio 5. Korte en lange slots, portretten en reportages: eigenlijk alles wat in dit serie-tijdperk als vernieuwend geldt.

Dat archiefprogramma heette Woord, en daar werden voor de vakanties een soort verzamel-podcasts uitgebracht met allerlei losse verhalen uit het archief, van recent (inmiddels ook alweer 10 jaar oud) tot heel oud en stoffig. Die podcast-pakketten klinken een beetje knullig, maar als je echt zin hebt om wat losse verhalen te ontdekken die je verder nergens online kunt vinden is het erg leuk om hier eens in te duiken: het Woord Vakantiepakket 2016, het Woord Vakantiepakket 2025, het Woord Kerstpakket 2015 , en het Woord Kerstpakket 2014. En natuurlijk hebben we nu Parel Radio, die nog steeds oude en recente parels opduikt en uitzendt. Ook daar ontdek je veel mooie losse verhalen.

Er zijn er natuurlijk nog veel meer losse-verhalen-podcasts die ik kan tippen, van de NPO, Podimo, kranten en onafhankelijke series. Gelukkig zijn er een paar die nog lopen, zoals DOCS van de VPRO en NTR. Laat me vooral weten wat jouw favoriete serie met losse verhalen is. Misschien ontdek ik nog iets nieuws!

In mijn volgende post wil ik een voorwaarde bespreken die volgens mij nodig is om verbindende verhalen te maken. Het heeft iets te maken met het switchen van je privé- naar werk-modus en zogenaamde safe spaces.

Ik ben Lotte en ik schrijf hier over alles wat ik tegenkom in mijn werk als podcastmaker. Soms persoonlijker, soms meer over het vak. Leuk dat je meeleest!

Abonneer nu

In februari kreeg ik van Museum de Lakenhal de uitnodiging om een gesprek te modereren over mysterieuze podcasts: Waarom is de zoektocht als vorm toch zo populair? Misschien is ‘populair’ zelfs nog zacht uitgedrukt: Het lijkt bijna of een verhalende podcast alleen nog maar over een zoektocht of mysterie kan gaan.
Hieronder een kleine greep uit de vele vele podcastseries die alleen al het woord ‘mysterie’ in de titel hebben. Kaf en koren, alles door elkaar.

Er zitten een paar van mijn lievelingspodcasts tussen, zoals Mystery Show (klassieker) en Sara’s Mysteries (moderne klassieker). Laat duidelijk zijn: ik hou van een goede mysterie-podcast. Maar niet élk verhaal is een mysterie. Zijn we niet een beetje doorgeschoten?1

Eén verhaal per aflevering? Of zes afleveringen per verhaal?

Het moet rond 2010 zijn geweest toen mijn liefde voor verhalende podcasts ontstond. Ik studeerde aan de HKU, kocht mijn eerste iPhone en vond op het scherm een paars icoontje waar een hele wereld achter schuil bleek te gaan. Het voelde alsof ik een schat had ontdekt. Ik raakte verslingerd aan This American Life en de Nederlandse variant Plots, waarvan ik sommige afleveringen meerdere keren beluisterde. Toen ontdekte ik Holland Doc Radio, (voorloper van DOCS) en leerde ik ook meer Amerikaanse podcasts kennen, zoals Love + Radio, Invisibilia, RadioLab, Reply All en Heavyweight.

Je zou het bijna vergeten, maar al deze prachtige podcasts bestaan uit losse, op zichzelf staande verhalen. Elke aflevering een nieuw verhaal of zelfs meerdere korte verhalen per aflevering. Toen ik in 2015 zelf begon met het maken van audioverhalen, waren de verhalende podcast-series (met één verhaal dat over meerdere afleveringen verteld wordt) op één hand te tellen.

Een one-off of een standalone aflevering (het zijn geen mooie termen, wie heeft een beter woord?) was dus de standaard in plaats van de uitzondering. Maar omroepen en andere uitgevers willen tegenwoordig vooral meerdelige verhalende series uitbrengen. Op zich begrijpelijk: Zo’n serie kan een hit worden waarmee je luisteraars langer aan boord houdt, wat natuurlijk fijn is voor de luistercijfers.

Welke soort verhalen lenen zich om te vertellen in vier tot acht afleveringen? Een mysterie natuurlijk. In de ruimste zin van het woord: het kan een zoektocht naar een dader zijn, naar iemands ware identiteit, of naar een duister familiegeheim. In elk geval is er een concrete onderzoeksvraag die de maker op een missie stuurt.

Spanning

Terug naar Museum de Lakenhal. Daar was vorig jaar de tentoonstelling Meesterlijk Mysterie te zien over een raadselachtige kunstenaar van wie we de identiteit niet kennen. Ik maakte voor die tentoonstelling een audiotour en ik mocht tijdens het avondprogramma ‘Lakenhal Laat’ een gesprek modereren met collega-makers Simon Heijmans (Brand in het landhuis, Het verhaal van de schaal) en Naomi Steijger (Zwermelingen, De zeven levens van Betty). Ook zij gebruiken de zoektocht als vorm in hun werk. Simon vertelde waarom die vorm zo effectief is: “Het menselijk brein houdt van verhalen”, legde hij uit. “En een vraag waar nog geen antwoord op is, is misschien wel de meest simpele vorm van een verhaal. Een vraag draagt een belofte in zich. Ook een vraag die op het eerste gezicht niet boeiend lijkt, zoals ‘hoe oud is deze porseleinen schaal werkelijk’, kan je toch op het puntje van je stoel krijgen. Voorwaarde daarvoor is dat de vraag belangrijk genoeg is in de ‘arena’ waarin het verhaal zich afspeelt”, aldus Simon. Kortom: Als er voor de personages genoeg van afhangt.

Dat een onbeantwoorde vraag je direct je oren laat spitsen, dat weet elke schrijver, film- podcast- of theatermaker. Ook als je geen grote zoektocht aan het oplossen bent, gebruik je dit principe voortdurend om je verhaal op spanning te houden. En wie geen schrijver is, maar gewoon af en toe een sappige anekdote vertelt op een feestje, doet dit intuïtief. Ik was me er zelf nooit van bewust, tot ik in 2015 les kreeg van Jair Stein. Hij legde uit dat je een verhaal op spanning kunt houden door steeds een vraag in de lucht te brengen. Die vraag moet in de loop van het verhaal beantwoord worden. Niet te laat, want dan raakt de luisteraar gefrustreerd en haakt ie af. Maar ook niet te vroeg, want dan verlies je spanning. Het kunnen kleine vragen zijn, die elkaar opvolgen of overlappen, en grotere vragen die langer boven het verhaal blijven hangen. Ik zag onlangs een filmpje waarin schijfster Hanna Bervoets dit ook goed uitlegt2 .

Een vraag creëert dus spanning en een zoektocht-podcast is misschien wel de ultieme vorm daarvan. Het raadsel kan de luisteraar meenemen in een hele nieuwe wereld, waarin we nieuwe vragen tegenkomen waar we ook weer antwoord op willen. Een goede zoektocht-podcast leunt daarom niet alleen op het oplossen van het mysterie maar brengt je via die initiële vraag naar een rijk en gelaagd verhaal waarin je nog veel meer gaat ontdekken dan alleen dat ene antwoord. Zo legde Naomi uit dat ze de zoektocht vooral als een middel ziet om de luisteraar ergens anders heen te ‘lokken’.

De zoektocht als Trojaans paard

In haar podcastserie Zwermelingen wilde zij bijvoorbeeld vertellen over de vele dakloze arbeidsmigranten uit Oost-Europa die in en rond Venlo in distributiecentra werken. “Dit is een groot probleem en niemand heeft het erover”, zei Naomi. “Ik wilde aanvankelijk een reeks portretten maken van deze mensen. Maar hoe krijg je een luisteraar zo ver om daar naar te luisteren?” Met een zoektocht-vorm kon Naomi de losse portretten aan elkaar verbinden, terwijl de serie ook een langere spanningsboog heeft: een vraag die de hele serie lang in de lucht blijft hangen waardoor de luisteraar aan boord blijft, tot het antwoord komt in de laatste aflevering. De zoektocht van Zwermelingen werd de missie om een dakloze vrouw, wiens dagboek in het bos gevonden was, op te sporen en haar het dagboek terug te geven. De missie bood een aanleiding om allerlei mensen te spreken die misschien konden helpen: andere daklozen, migranten, hulpverleners, etc. En ondertussen werden dat portretten op zich, die mij als luisteraar net zo zeer (en misschien wel meer) geraakt hebben als het verhaal van de mysterieuze vrouw zelf. (Die - spoiler - uiteindelijk word teruggevonden.)

De zoektocht als Trojaans paard, noemt Naomi dat. In De 7 levens van Betty gaat ze nog een stap verder en speelt ze met de verwachting van de luisteraar: Gaan we hier een bloedige moord oplossen? Daarna betrapt ze ons (en zichzelf) op onze sensatielust en vooroordelen en neemt ze het true crime genre onder de loep, terwijl ze ook een liefdevolle en genuanceerde biografie van Betty schetst.

Niet elk verhaal is een mysterie

Het mysterie is dus een krachtig gegeven, maar dat betekent niet dat het verhaal zich makkelijk laat maken. Hoe breng je als maker zo’n zorgvuldig opgetuigde speurtocht tot een bevredigend eind? Hoe voorkom je dat de luisteraar zich bekocht voelt als je in aflevering acht nog geen antwoord hebt? Zijn er verschillende lagen die allemaal iets toevoegen voor de luisteraar, of zijn er verhaallijnen bijgesleept die beter weg waren gelaten?

Er zijn series waarvan ik denk dat ze beter hadden gewerkt als one-off. Dat valt niet altijd de maker te verwijten: De voorkeur van de NPO en andere uitgevers voor een meerdelig verhaal, dwingt makers soms in een richting die niet altijd het beste past. Niet elk onderwerp blijft interessant over meerdere afleveringen en ik hoor podcastmakers zich soms in allerlei bochten wringen om hun verhaal op te rekken en spanningsbogen te creëren die er eigenlijk niet zijn.

Ondertussen lijkt het bijna een vergeten kunst om goede op zichzelf staande verhalen te maken. Terwijl je met losse (en korte) verhalen zoveel leuks kunt doen. Het is een van de redenen dat ik de onafhankelijke podcast Via Via begon, met wonderlijke verhalen uit de stad. (Die podcast heeft een eigen nieuwsbrief trouwens. Als je wilt weten wanneer het tweede seizoen van Via Via uitkomt, schrijf je dan hier in.)

In mijn volgende post hou ik een pleidooi voor die verhalen die geen vier, zes of acht afleveringen kunnen dragen. Maar die de moeite van het luisteren absoluut waard zijn.

Tot slot een paar voorbeelden en tips:

• Sara de Monchy doet in haar befaamde kinderpodcast Sara’s Mysteries iets slims: Ze omarmt het mysterie als vorm en combineert zo de aantrekkingskracht van een zoektocht met het fijne van een standalone verhaal.

• Nog een keer Sara: Dat één verhaal over meerdere afleveringen niet per sé de vorm van een zoektocht hoeft te hebben, bewijst haar nieuwste podcast De rolverdeling. Je hebt hem vast al gehoord, en zo niet, ga dat maar heel snel doen en bedank me later. Sara gebruikt hier een hoofdvraag (‘Wat zegt de rol van een kind in de groep acht-musical over hun latere rol in de maatschappij?’) die niet écht een zoektocht is, maar meer de lens waardoor Sara naar de hoofdpersonen kijkt. De personages zijn zo hartverwarmend, de betekenis van de verhalen is zo evident en de spanningsbogen liggen in deze groep acht-arena voor het oprapen, dus Sara hoeft geen zoektocht te forceren om je als luisteraar zes afleveringen lang geboeid te houden.

• Een meerdelig verhaal kan ook in de vorm van een reconstructie, in plaats van een zoektocht. Zoals bij de serie Onaantastbaar van Jair Stein, Huda Rais en Jan Maarten Deurvorst. Hun vraag (Wat gebeurde er precies op de werkvloer bij de Nederlandse Moslim Omroep?) leidt tot een gedegen journalistiek onderzoek waarbij je als luisteraar van de ene verbazing in de andere valt. Ondertussen word je aan het denken gezet over grotere thema’s. (Oh ja, ik was in deze podcast ‘de stem van het dossier’.)

• Een zoektocht of mysterie kan ook gewoon een excuus zijn om iets te gaan beleven, zoals in de gouwe ouwe Mysteryshow. De vragen waarmee Starlee Kine op pad gaat (Hoe lang is Jake Gyllenhaal? Waarom heeft iemand ‘ILUV911’ als nummerplaat gekozen?) zijn vrij onbelangrijk en er staat aanvankelijk niks op het spel. Maar de kleine mysteries geven haar een reden om de deur uit te gaan, allerlei mensen te bellen, tegen onverwachte bijzonderheden aan te lopen, kortom: op avontuur te gaan.